f

Անկախ

Վերջին հայը. ինչպէս է ցեղասպանութիւն վերապրածն ապրել մէկ դար՝ թաքցրելով իր ինքնութիւնը


ՆԱՐԲԷ ՄԻՆԱՍԵԱՆ

Մէկ դար առաջ Թուրքիայի հարաւ-արեւելքում գտնւող գիւղում 10.000 հայ էր ապրում, իսկ այսօր մնացել է միայն մէկը։

Ասիայի մայրն այն փոքրաթիւ հայերից էր, որ փրկւեց Առաջին Աշխարհամարտի տարիներին քիչ յայտնի կոտորածից՝ Չունքուշում իր տնից երկու ժամւայ հեռաւորութեան վրայ գտնւող Դուդանի կիրճում։

1915 թւականին, երբ Ասիան ընդամենը 10 տարեկան էր, նրա մօրն անդունդի եզրից փրկեց մի զինւոր, որին Ապրիլի 24-ին հրամայւած էր ոչնչացնել հայ ժողովրդին:

Ասյա

Գրեթէ 100-ամեայ Ասիան մինչեւ հիմա ապրում է իր մօր հայրենի գիւղում՝ մխիթարւելով իր ժառանգութիւնը կիսող ճանապարհորդների հետ հազւադէպ հանդիպումներով։

Ներկայումս հիմնականում քրդաբնակ գիւղում այդպիսի այցելուներից մէկը գրող, վիպասան Քրիս Բոհջալեանն էր, որի խմբին 2013 թւականին կանգնեցրել էր տեղի անհամբեր բնակիչներից մէկը՝ պնդելով, որ նրանք այցելեն այդ գիւղի տարեց կնոջը։ 

«Առաջին անգամ, երբ հանդիպեցի Ասիային եւ նրա ընտանիքին, ես եօթ ամերիկահայերից մէկն էի, մենք խիստ ընկճւած էինք. նոր էինք վերադառնում զանգւածային թաղման գերեզմանից»,- ասաց նա։

«Մենք բոլորս խիստ յուզւած էինք, բայց նա խոհուն էր ու խաղաղ։ Յուզւեցինք նրա արժանապատիւ կեցւածքից ու հանգստութիւնից։ Նա շատ աւելի ուժեղ էր, քան մենք»։

Քիչ բան է յայտնի Ասիայի անցեալի մասին: Պետական փաստաթղթերը վկայում են, որ նրա ծնունդը գրանցւել է 1936 թւականին, բայց մենք գիտենք, որ նա շատ աւելի վաղ է ծնւել։

11 տարեկանում նրան ամուսնացրել են տարիքով մեծ մի քրդի հետ, որից ունեցել է մէկ որդի եւ երկու դուստր:

Որպէս ցեղասպանութիւն վերապրածներ, նա եւ մայրն ստիպւած են եղել գաղտնի պահել իրենց իսկական ինքնութիւնը եւ յաջորդ տասնամեակների ընթացքում ապրել որպէս «թաքնւած հայեր»՝ իրենց սեփական անվտանգութեան համար։

Այդ պատճառով նա երբեք չի սովորել [հայոց] լեզուն եւ հազւադէպ է խօսել կոտորածների մասին:

Անդրադառնալով իր այցին ՝ Բոհջալեանը գրել է. «Ահա մէկը, որի մայրը եղել էր անդունդի եզրին, եւ որը դեռ ապրում էր... որտեղ բնաջնջել են իր նախնիների մշակոյթը»:

Երբ նրան հարցնում էինք, թէ մայրն ինչ է իրեն պատմել կոտորածների մասին, նա հայեացքը խոնարհում էր ու շշուկով ասում. «Այդ ժամանակ ես շատ փոքր էի։ Չե՛մ յիշում»,- պատմել է Բոհջալեանը։ 

«Երբեմն նա սկսում էր նախադասութիւնը. «Մայրս ասում էր…», բայց յետոյ ձայնը կտրւում էր»:

 ITV News-ին տեղեկացրել են, որ 100-ամեակի շեմին նրա խօսքը դարձել էր գրեթէ անհասկանալի։

Նրա փեսան՝ Ռեքայը, որը ժամանակին նկարահանել էր Ասիայի յիշողութիւնները, բանտում եղած ժամանակ սպանւել է ԻԼԻՀ-ի (ԴԱԷՇ) [ահաբեկչական խմբաւորում] մեքենայի պայթիւնից։ Կադրերի ճակատագիրն անյայտ է։

Ըստ նրա ընտանիքում կարճ ժամանակ հիւրընկալւած մարդկանց՝ երբեք չի մարել այլ հայերի հետ հանդիպելու նրա փափագը։

Արցունքները յորդեցին նրա աչքերից, երբ մօտ 70 հայ երիտասարդներ Կալիֆորնիայից եւ Աւստրալիայից 2015 թւականին այցելեցին նրան, իրենց հնամեայ հայրենիք կատարած ճանապարհորդութեան ընթացքում։

Ջորջ Աղջայեանը, որն ուղեկցում էր Բոհջալեանին եւ այն ժամանակից ի վեր մի քանի անգամ վերադարձել է Չունքուշ, ասաց, որ Ասիան այժմ յայտնի է, որպէս միակ բացայայտ հայ բնակիչը:

«Մեր հանդիպման առաջին իսկ օրից եւ դրանից յետոյ, նա միշտ ուրախ էր մեզ տեսնելու համար»,- աւելացրեց նա:

«Յատկապէս, երբ մեզ հետ էին աւելի փոքրերը՝ իմ դուստրն ու նրա հասակակիցները»։

«Նա քիչ է խօսում, գերադասում է լսել եւ միշտ դէպի իրեն է ձգում թոռնիկին»։ 

Աղջայեանը, որը ԴՆԹ-ի միջոցով պատահաբար պարզել էր, որ նախկինում անյայտ զարմիկներ ունի Ասիայի հարեւանութեամբ, փորձում է գտնել նրա հարազատներին, քանի դեռ նա ողջ է։

«Նրանք հարցնում էին, թէ արդեօք մենք աւելին ենք իմացել ընտանիքի ծագման եւ հարազատների մասին, որոնց հնարաւոր է ես գտել եմ»,- ասաց նա։

«Մեզ յաջողւել է պարզել, որ առնւազն նրա արմատները Խարբերդի շրջանի Հողէ գիւղից են, քանի որ հէնց այդտեղ են նրա ԴՆԹ ամենամօտ համընկումները»։

Միեւնոյն ժամանակ, նա իր քիչ այցելուներին վերաբերւում է, որպէս իր ընտանիքի անդամների:

Բոհջալեանը վերադարձաւ 2014 թւականին, որպէսզի տեսնի Ասիային եւ իրենց երկրորդ հանդիպման մասին ասաց. «Մէկ տարի անց ես երկրորդ անգամ տեսայ նրան եւ իր ընտանիքին. դա նման էր ընտանիքի վերամիաւորման:

«Մենք նորից եօթն էինք. երեքս այնտեղ էինք առաջին այցից: Այս անգամ մեր հանդիպումը շատ հաճելի ու անկեղծօրէն ուրախ էր:

«Նրա ընտանիքը մեզ հիւրասիրեց ելակով, մեղրով եւ հաց ու թէյով»:

Եթէ ​​Օսմանեան կայսրութիւնը հասնէր իր ուզածին, Ասիան ոչ մի հնարաւորութիւն չէր ունենայ գտնել իր մօր կողմից որեւէ ազգականի:

1915-ի յուլիսին, որպէս հայ բնակչութեանը ոչնչացնելու թուրքական ջանքերի մի մաս, գիւղացիներին զինւորների ուղեկցութեամբ քշեցին դէպի հիւսիս-արեւելք՝ Դուդանի կիրճը:

Ըստ պատմաբան Ռայմոնդ Գէորգեանի՝ տղամարդկանց կապել էին տասից պակաս խմբերով, իսկ յետոյ դաժանօրէն սպանել սւիններով ու կացիններով՝ նախքան անդունդը նետելը։

Զինւորները մերկացրել էին կանանց եւ կտրել նրանց կոկորդները՝ մինչ փոսը նետելը։

Ոմանք իրենք էին նետւում անդունդը՝ իրենց հետ քաշելով իրենց երեխաներին՝ նախքան սպանւելը։ 

Գիւղից միայն 13 մարդ փրկւեց. մի քանի տղամարդ, որոնք պատսպարւեցին լեռներում եւ կանայք, որոնց առեւանգեցին կիրճում։

Թուրքիան ժխտում է, որ տարածաշրջանում այս կամ այն ​​ջարդը եղել է ցեղասպանութիւն՝ մահւան դէպքերը դնելով Առաջին Աշխարհամարտի զոհերի կողքին։

Մօտ հինգ տարի առաջ Չունքուշի յարակից գիւղում նախակրթարան կառուցւեց ձորակի ափին։

Դպրոցի խաղահրապարակը նայում է անդունդին:

Ոմանք մտավախութիւն ունեն, որ տեղանքը յատուկ է ընտրւած՝ իշխանութիւններին առիթ տալով ձորը ցեմենտով լցնելու համար, օգտագործելով անվտանգութեան պատրւակը՝ յաւերժ քողարկելու մի ամբողջ գիւղի կոտորածի ապացոյցները:

Ըստ Աղջայեանի՝ տեղի բնակիչները քաջատեղեակ են այն սարսափների մասին, որ տեղի են ունեցել կիրճում 1915 թւականին, իսկ դպրոցականները դա նկարագրում են որպէս՝ «այն վայրը, որտեղ ընկել են հայերը»։

«Նրանք մեզանից լաւ գիտեն, թէ ինչ տեղի է ունեցել, երբ է տեղի ունեցել եւ որտեղ», ասաց նա:

Չունքուշի հայերի կոտորածը մէկն էր ողջ արեւելեան Թուրքիայում տեղի ունեցած այն բազմաթիւ դաժան ու համակարգւած ջարդերից, որոնք սկսւել էին 1915 թւականի Ապրիլի 24-ին:

Նախապատերազմական Վանում հայ բնակչութիւնը կազմում էր 197.000 մարդ. 1922-ին մնաց միայն 500 մարդ:

Նոյն ժամանակահատւածում Էրզրումում 215.000-ը դարձաւ 1500:

1,5 միլիոն հայ սպանւեց ամբողջ Թուրքիայում, ընդորում նոյնիսկ գլխաւոր կազմակերպիչ Թալեաթ փաշան ասաց ԱՄՆ-ի դեսպան Հենրի Մորգենթաուին. «Մենք արդէն վերացրել ենք հայերի երեք քառորդը. նրանք այլեւս չկան ո՛չ Վանում, ո՛չ Էրզրումում»: 

Գեներալ Մուսթաֆան դէմ արտայայտւեց պատերազմի ղեկավարներին մի յուշագրում, որը պատերազմից անմիջապէս յետոյ հրապարակւեց Ստամբուլի երկու թերթերում: 

Նա գրեց. «Նրանք հաստատել են ամէն տեսակի բռնակալութիւններ, կազմակերպել  տեղահանութիւններ եւ կոտորածներ, այրել ծծկեր երեխաներին, բռնաբարել կանանց ու աղջիկներին իրենց վիրաւոր ծնողների աչքի առջեւ»:

Միջազգային արձագանգը նշանակալի էր. միայն 1915 թւականին «Նիւ Եօրք թայմզը» գրել է 145 յօդւած՝  կոտորածները որակելով, որպէս «համակարգւած» եւ «կառավարութեան կողմից կազմակերպւած»:

Այսօր 29 երկիր պաշտօնապէս ճանաչել է Հայոց Ցեղասպանութիւնը, ներառեալ Կանադան, Ֆրանսիան, Գերմանիան, Ռուսաստանը եւ Միացեալ Նահանգները:

Հին եկեղեցու փլատակները Չունքուշում, որն այժմ օգտագործւում է, որպէս ամբար, շարունակում են մնալ, որպէս յիշեցում երբեմնի ծաղկուն հայ համայնքի մասին։

Ահա այն ամէնը, ինչ կը մնայ Ասիայից յետոյ...

 

 

Մուլտիմեդիա պրոդիւսեր՝ ՆԱՐԲԷ ՄԻՆԱՍԵԱՆ

Թարգմանութիւնը՝ ՌՈՒԶԱՆՆԱ ԱՒԱԳԵԱՆԻ

 

 

Հայոց Ցեղասպանություն Թուրքիա Ասյա

Այլ հոդվածներ հեղինակից

Պարոն վարչապետը պատերազմի առաջին օրը հայտարարեց. -Եկեք պայմանավորվենք, որ ինչ էլ լինի, մենք մեզ պարտված չենք համարելու:
Զինծառայողների կողմից ծառահատում կատարելու դեպքի առթիվ մինչդատական քրեական վարույթ չի իրականացվում․ ՔԿ-ն պատասխանել է Արկադի Խաչատրյանի հայտարարությանը
ԱԱԾ սահմանապահ զորքերի շտաբի պետ Գագիկ Թևոսյանը ազատվել է զբաղեցրած պաշտոնից
Ռազմական դրության պայմաններում Հայաստանի Զինված ուժերը հավատարիմ են օրենքով նախատեսված աստիճանակարգությանը. ՊՆ
Հակառակորդը թիրախավորել է ՀՀ հարավային սահմանը. կան վիրավորներ
Անհրաժեշտ է ստեղծել միասնական կոմիտե, որին պետք է հանձնել իշխանության լիազորությունները. Լարիսա Ալավերդյան
Կուբաթլուով փաստացի վերջանում են հարթավայրային տարածքները. թշնամին այլևս չի կարող կիրառել հարվածային ԱԹՍ-ներ. Նաիրի Հոխիկյան
Վազգեն Մանուկյանի առաջարկը հանրային պահանջ ունի. Խոսրով Հարությունյան
Երևանում մարտակերտցի 34-ամյա Լուսինե Միրզոյանը լույս աշխարհ է բերել 8-րդ երեխային
Փաստն այն է, որ նույնիսկ ցավոտ փոխզիջումների առաջարկներ չեն եղել, չկան ու չեն կարող լինել այս փուլում. Ալեն Սիմոնյան
Հայաստանի քննչական կոմիտեի քննիչների շարքերից ավելի քան 150 կամավոր կմեկնի ռազմաճակատ
«Կարեն Դեմիրճյանի, Վազգեն Սարգսյանի եւ մյուս նահատակների ոգին եւ ուժն այսօր մեզ հետ են». Փաշինյանն այցելել է ԱԺ այգի
Ժամանակն է, որ իշխանությունը հասարակության ու քաղաքական ուժերի հետ բաց խոսի. Բենիամին Մաթևոսյան
Սիմֆոնիկ նվագախումբը կկազմակերպի համերգներ. հասույթը կփոխանցվի Զինծառայողների հիմնադրամին
Հայաստանը կդիմի ՀԱՊԿ-ին, երբ վստահ լինի, որ կստանա միանշանակ դրական պատասխան. ԱԺ փոխնախագահ
Մինչև սեպտեմբերի 27-ը ադրբեջանական ուժերը համալրվել են Թուրքիայից, Չեխիայից, Բելառուսից և այլ պետություններից ձեռք բերված ռազմական տեխնիկայով․ ՔԿ պաշտոնյա
ԿԲ նախագահ Մարտին Գալստյանի ասուլիսը. ուղիղ
Համաձայն եմ Վազգեն Մանուկյանի հետ. Հրանտ Բագրատյան
Բոլոր պատկան մարմինները պետք է Վազգեն Մանուկյանի կոչին հետևեն․ Տիգրան Քոչարյան
Սփյուռքի գլխավոր հանձնակատարի գրասենյակը հրապարակել է այն երկրների և քաղաքների անունները, որոնք ԼՂ-ի վերաբերյալ հայտարարություններով են հանդես եկել
Ես միանում եմ պաշտպանության նախկին նախարար Վազգեն Մանուկյանի կոչին․ Մտավորական
Իրանի նախագահի հատուկ բանագնացը կայցելի Ռուսաստան, Ադրբեջան, Հայաստան և Թուրքիա
«Բարգավաճ Հայաստան» և «Լուսավոր Հայաստան» խմբակցությունները Նիկոլ Փաշինյանին առաջարկել են այսօր հրատապ կարգով հրավիրել Անվտանգության խորհրդի նիստ
Միանում եմ Վազգեն Մանուկյանի հայտարարությանը. Դավիթ Շահնազարյան
Արյունատվության համար խնդրում ենք անձնագրով մոտենալ ՀՀ ՊՆ կենտրոնական կլինիկական զինվորական հոսպիտալ․ ՊՆ
Ավելին
Ավելին